در یک نگاه
- سکته اورژانسه؛ هر دقیقه مهمه. با ۱۱۵ تماس بگیر.
- توانبخشی هرچه زودتر و با تکرار زیاد، بهترین نتیجه رو داره.
- خانواده نقش بزرگی در تمرینهای روزانه دارن.
سکتهی مغزی: نشانهها و توانبخشی در خانه چیه؟
سکتهی مغزی وقتی اتفاق میافته که جریان خون بخشی از مغز قطع بشه (ایسکمیک) یا رگی پاره بشه (خونریزیدهنده). نتیجهاش میتونه ضعف یک طرف بدن، اختلال گفتار، تعادل و حس باشه.
چه کسانی بیشتر درگیر میشن؟
سن بالا، فشار خون بالا، دیابت، سیگار، چربی خون بالا و فیبریلاسیون دهلیزی مهمترین عوامل خطرن. میانگین سن سکته در یک مطالعهی ایرانی حدود ۶۸ سال بود.
علتها
لخته یا تنگی رگهای مغز، یا پارگی رگ.
نکتهی علمی: بیشتر عوامل خطر بالا با بیماری «ارتباط» دارن؛ این به این معنی نیست که حتماً «علت» قطعیاند.
علائم رایج
- F: کج شدن صورت
- A: ضعف یک دست
- S: اختلال گفتار
- T: زمان؛ فوراً با ۱۱۵ تماس بگیر
علائم هشدار: فوراً به پزشک مراجعه کن
- هر کدوم از نشانههای FAST، حتی اگه گذرا باشه
درمانها و سطح شواهد
| درمان | سطح شواهد | توضیح |
|---|---|---|
| توانبخشی تکلیفمحور با تکرار زیاد | قوی | |
| تمرین تعادل و راه رفتن | قوی | |
| تمرین هوازی | قوی | |
| گفتاردرمانی و کاردرمانی | قوی | بسته به نیاز |
سطح شواهد جمعبندی ما از رهنمودهای بالینی و مرورهای علمی منابع زیره، نه درجهبندی رسمی.
تمرینهای شروع
این تمرینها برای بیشتر افراد بیخطرن. اگه درد تیز داشتی، بیحسی یا سرگیجه گرفتی، متوقف کن. قانون درد: درد حین تمرین تا ۳ از ۱۰ معمولاً قابلقبوله، به شرطی که تا صبح فردا به حالت قبل برگرده.

تمرین دست بعد از سکته: رساندن و جابهجایی
- پشت میز صاف بشین، پاها روی زمین.
- با دست مبتلا لیوان رو از یک علامت به علامت دیگه جابهجا کن.
- حرکت آهسته و دقیق، نه سریع.
- هر چند تکرار استراحت کن.
- عضلهی هدف
- کنترل حرکتی دست و شانه
- هدف کاربردی
- استفادهی دوباره از دست در کارهای روزمره
- مقدار
- تکرار زیاد مهمه: چند دور ۱۰ دقیقهای در روز، طبق برنامهی درمانگرت
- پیشرفت
- فاصلهی بیشتر، اشیای کوچکتر، کارهای واقعی (برداشتن قاشق)
- اشتباهات رایج
- جبران با خم شدن تنه
- تمرین وقتی خیلی خستهای
- احتیاط
- برنامهی بعد از سکته باید زیر نظر تیم توانبخشی باشه؛ این تمرین مکمله، نه جایگزین.

بلند شدن از صندلی
- صندلی رو به دیوار تکیه بده که سُر نخوره.
- لبهی صندلی بشین، پاها به اندازهی عرض لگن و صاف روی زمین.
- دستها رو ضربدری روی سینه بذار (اگه سخته، از دستهی صندلی کمک بگیر).
- کمی به جلو خم شو، از پاشنه فشار بیار و کامل بایست.
- آروم و کنترلشده، در ۳ ثانیه بشین.
- عضلهی هدف
- چهارسر ران، باسن (سرینی بزرگ)
- هدف کاربردی
- راحت بلند شدن از صندلی، توالت و ماشین
- مقدار
- ۲ تا ۳ ست ۸ تا ۱۲ تکرار، ۶۰ تا ۹۰ ثانیه استراحت، هفتهای ۲ تا ۳ روز
- پیشرفت
- صندلی کوتاهتر، بدون کمک دست، بعد با یک دمبل سبک جلوی سینه
- اشتباهات رایج
- زانوها به داخل جمع میشن؛ زانو باید همجهت انگشت دوم پا باشه
- با شتاب و ضربه میشینی
- نفس رو حبس میکنی
- احتیاط
- اگه بعد از تعویض لگن هستی، ارتفاع صندلی رو طبق دستور جراحت انتخاب کن. سرگیجه هنگام ایستادن یعنی آهستهتر.

ایستادن پشت سر هم کنار پیشخوان
- کنار پیشخوان آشپزخونه بایست و یک دستت رو نزدیکش نگه دار.
- پاشنهی یک پا رو دقیقاً جلوی پنجهی پای دیگه بذار.
- ۱۰ تا ۳۰ ثانیه بمون.
- پاها رو عوض کن.
- عضلهی هدف
- سیستم تعادل، عضلات مچ و لگن
- هدف کاربردی
- کاهش خطر زمین خوردن
- مقدار
- ۳ تا ۵ بار، هر روز
- پیشرفت
- بدون تکیه، بعد ایستادن روی یک پا، بعد راه رفتن پشت سر هم
- اشتباهات رایج
- نگه داشتن نفس
- فاصله گرفتن از تکیهگاه خیلی زود
- احتیاط
- همیشه کنار تکیهگاه؛ اگه سابقهی زمین خوردن داری، یه نفر کنارت باشه.

کمک به جابهجایی از تخت به صندلی
- صندلی رو با زاویهی کم کنار تخت بذار و قفلش کن.
- سالمند لبهی تخت بشینه، پاها صاف روی زمین.
- شما روبهرو و کمی کنار، زانوها خم، کمر صاف؛ از پشت کمر یا کمربند ایمنی بگیرید.
- با شمارش «یک، دو، سه» بلند بشه، بچرخه و آروم بشینه.
- عضلهی هدف
- ایمنی سالمند و کمر مراقب
- هدف کاربردی
- جابهجایی بدون افتادن و بدون آسیب به کمر شما
- مقدار
- هر بار جابهجایی
- پیشرفت
- هر چقدر سالمند بیشتر کمک کنه، بهتره
- اشتباهات رایج
- کشیدن از دست یا زیر بغل
- خم کردن کمر خود مراقب
- احتیاط
- اگه سالمند نمیتونه وزن تحمل کنه، از وسیلهی کمکی یا دو نفر استفاده کنید.

برنامهی هفتهبههفته در ۳ سطح، با وسیلههای لازم و قانون پیشرفت.
دیدن برنامهاشتباهات رایج
- انجام همهی کارها به جای بیمار
- تمرین کم و نامنظم
سؤالهای رایج
تا کی بهبود ادامه داره؟
بیشترین بهبود در ماههای اوله، ولی پیشرفت با تمرین سالها بعد هم ممکنه.
منابع
- Winstein CJ, Stein J, Arena R, et al. Guidelines for adult stroke rehabilitation and recovery: a guideline for healthcare professionals from the AHA/ASA. Stroke. 2016;47(6):e98-e169. https://doi.org/10.1161/STR.0000000000000098
- American Stroke Association. Stroke warning signs and symptoms (F.A.S.T.). https://www.stroke.org/en/about-stroke/stroke-symptoms
- Qom Incidence of Stroke Study: incidence, risk factors and case fatality of stroke in Iran. Int J Stroke. 2022. https://doi.org/10.1177/17474930211037526
