۱. طبقهبندی تخصصها
۱-۱. ده تخصص ABPTS (تعداد متخصصان تا ژوئیهٔ ۲۰۲۶)
| تخصص |
تعداد |
حوزههای اصلی |
| ارتوپدی (OCS) |
۲۵٬۳۰۶ |
مفاصل، ستون فقرات، بعد از جراحی |
| نورولوژی (NCS) |
۵٬۷۶۸ |
سکته، پارکینسون، MS، نخاع، دهلیزی |
| سالمندی (GCS) |
۴٬۶۶۵ |
افتادن، سارکوپنی، پوکی استخوان، فرسودگی |
| ورزشی (SCS) |
۴٬۱۵۳ |
آسیب ورزشی، بازگشت به ورزش |
| اطفال (PCS) |
۳٬۲۱۹ |
فلج مغزی، تأخیر رشد، تورتیکولی |
| لگن و سلامت زنان |
۱٬۰۵۵ |
بیاختیاری، بارداری، یائسگی |
| قلبیریوی (CCS) |
۶۳۲ |
بازتوانی قلب، COPD |
| انکولوژی |
۲۸۱ |
سرطان پستان، خستگی سرطان، لنفادم |
| الکتروفیزیولوژی بالینی |
۲۸۱ |
نوار عصبعضله، تحریک الکتریکی |
| مدیریت زخم |
۳۸ |
زخم دیابتی و فشاری |
۱-۲. حوزههای تکمیلی مراکز بزرگ توانبخشی دنیا
| حوزه |
اهمیت برای ۴۵+ |
| دهلیزی (سرگیجه، BPPV) |
بسیار بالا |
| درد مزمن (آموزش درد، مواجههٔ تدریجی) |
بسیار بالا |
| پیشگیری و طول عمر سالم |
بسیار بالا |
| درمان دست (شکستگی مچ در پوکی استخوان) |
بالا |
| لنفادم (پس از سرطان پستان) |
بالا |
| ارگونومی و شغلی |
بالا |
| فیزیوتراپی و سلامت روان |
بالا |
| آبی (Aquatic) |
متوسط تا بالا |
| TMJ و سردرد گردنی |
متوسط |
| آمپوتی و پروتز |
متوسط |
| لگن مردان |
متوسط |
| مراقبت حاد/ICU |
متوسط (خانوادهها) |
| تسکینی، سوختگی |
پایین تا متوسط |
دربارهٔ مراکز برتر: Shirley Ryan AbilityLab، Spaulding، Kessler، TIRR، Mayo، Cleveland Clinic، Johns Hopkins، HSS و Rusk معمولاً این خطوط خدمات را دارند: مغز، نخاع، عضلانیاسکلتی، قلبیریوی، سرطان، اطفال، آمپوتی و برنامههای دهلیزی و لگن. صفحات رسمی آنها در این پژوهش مستقیماً بررسی نشد و فهرست بالا بر پایهٔ ABPTS است. پایگاه «Rehabilitation Measures Database» در sralab.org مرجع خوبی برای مستندسازی آزمونهاست.
۲. فهرست بیماریها و شرایط
راهنمای شواهد:
- قوی: چند کارآزمایی و رهنمود همسو.
- متوسط: شواهد مثبت با محدودیت.
- محدود: شواهد کم یا متناقض.
این درجهبندی جمعبندی تحریریهای است، نه GRADE رسمی. برای هر صفحه باید رهنمود بهروز (APTA/JOSPT، NICE، کاکرین) جداگانه ارجاع داده شود.
۲-۱. نورولوژی
صفحهٔ مقدمه: «بیماری عصبی چیست؟» بیماری عصبی یعنی اختلال در مغز، نخاع، اعصاب محیطی یا اتصال عصب به عضله. دستههای علت:
- عروقی (سکته)
- تخریبی (پارکینسون، ALS، آلزایمر)
- خودایمنی (MS، گیلنباره)
- ضربه (TBI، نخاع)
- متابولیک (نوروپاتی دیابتی)
برای بسیاری از این بیماریها علت قطعی ناشناخته است و عوامل خطر فقط «ارتباط» دارند، نه «علیت» اثباتشده.
| بیماری |
توضیح |
سن |
شواهد PT |
| سکتهٔ مغزی |
قطع یا خونریزی خون مغز؛ ضعف یک طرف، اختلال گفتار و تعادل |
۵۵+ |
قوی |
| پارکینسون |
کمبود دوپامین؛ کندی، لرزش، سفتی، افتادن |
۶۰+ |
قوی |
| MS |
آسیب خودایمنی غلاف عصب؛ خستگی، ضعف |
۲۰ تا ۵۰ |
متوسط |
| ALS |
تحلیل نورونهای حرکتی |
۵۰ تا ۷۰ |
محدود (حفظ عملکرد) |
| ضایعهٔ نخاعی |
فلج یا ضعف زیر سطح آسیب |
همه |
متوسط |
| TBI |
ضربهٔ سر؛ اختلال حرکتی و شناختی |
همه |
متوسط |
| نوروپاتی محیطی |
بیحسی پا و افت تعادل |
۵۰+ |
متوسط |
| گیلنباره |
ضعف سریع التهابی |
همه |
محدود تا متوسط |
| فلج بل |
فلج ناگهانی نیمهٔ صورت |
۱۵ تا ۶۰ |
محدود |
| لرزش اساسی |
لرزش دست هنگام فعالیت |
۴۰+ |
محدود |
| دمانس (تحرک) |
افت حافظه و خطر افتادن |
۶۵+ |
متوسط |
| اختلالات دهلیزی |
سرگیجه و عدم تعادل |
۵۰+ |
قوی |
| آتاکسی، دیستونی، میاستنی |
ناهماهنگی، انقباض غیرارادی، ضعف خستگیپذیر |
متغیر |
محدود تا متوسط |
| NPH |
اختلال راه رفتن، حافظه، ادرار |
۶۵+ |
محدود |
| میلوپاتی گردنی |
فشار بر نخاع؛ اختلال راه رفتن |
۵۵+ |
محدود (ارجاع جراحی) |
| سیاتیک (رادیکولوپاتی) |
درد تیرکشنده به پا |
۳۰ تا ۶۰ |
متوسط |
۲-۲. ارتوپدی (بر اساس نقشهٔ بدن)
| ناحیه |
شرایط |
شواهد PT |
| گردن |
گردندرد غیراختصاصی، آرتروز، رادیکولوپاتی، ویپلش، سرِ به جلو |
متوسط |
| شانه |
شانهٔ منجمد (شایع در دیابت و زنان ۴۰ تا ۶۰)، روتاتور کاف، گیرافتادگی، آرتروز، بعد از جراحی، شکستگی بازو |
متوسط؛ روتاتور کاف متوسط تا قوی |
| آرنج |
آرنج تنیسبازان و گلفبازان |
متوسط |
| مچ و دست |
تونل کارپال، دکرون، آرتروز شست، انگشت ماشهای، شکستگی دیستال رادیوس، RA دست |
تونل کارپال محدود؛ بقیه متوسط |
| کمر |
کمردرد حاد و مزمن، دیسک، تنگی کانال، اسپوندیلولیستزیس، شکستگی فشاری مهره، کایفوز، ساکروایلیاک |
کمردرد مزمن قوی (ورزش) |
| لگن |
آرتروز لگن، درد تروکانتر (زنان یائسه)، تعویض لگن، شکستگی گردن ران، لابروم |
آرتروز متوسط تا قوی |
| زانو |
آرتروز، پاتلوفمورال، منیسک دژنراتیو، ACL، تعویض زانو، پس آنسرین |
آرتروز قوی؛ TKA متوسط |
| مچ و کف پا |
فاسیای کف پا، آشیل، پیچخوردگی، صافی اکتسابی، هالوکس والگوس، پای دیابتی |
پیچخوردگی قوی؛ بقیه متوسط |
| فک |
اختلال TMJ |
متوسط |
| سیستمیک |
RA، اسپوندیلیت، فیبرومیالژیا، هایپرموبیلیتی |
فیبرومیالژیا قوی (هوازی) |
۲-۳. سالمندی
| شرایط |
سن |
شواهد |
| افتادن و خطر افتادن |
۶۵+ |
قوی (کاهش ۲۳٪ با ورزش) |
| سارکوپنی |
۶۰+ |
قوی (مقاومتی) |
| پوکی استخوان |
زنان ۵۰+ |
متوسط برای تراکم؛ قوی برای قدرت و تعادل |
| فرسودگی |
۷۰+ |
متوسط |
| ناتوانی پس از بستری |
۶۵+ |
متوسط |
| ترس از افتادن |
۶۵+ |
متوسط |
| افت فشار وضعیتی |
۶۵+ |
محدود |
| اختلال راه رفتن |
۷۰+ |
متوسط |
| بیاختیاری استرسی |
۶۰+ |
قوی |
۲-۴. سلامت زنان و مردان
| شرایط |
سن |
شواهد |
| بیاختیاری استرسی ادرار |
۴۰+ |
قوی (تمرین کف لگن) |
| مثانهٔ بیشفعال |
۵۰+ |
متوسط |
| افتادگی لگنی خفیف |
۵۰+ |
متوسط |
| تغییرات عضلانیاسکلتی یائسگی |
۴۵ تا ۶۰ |
متوسط (مقاومتی) |
| درد مقاربت و سندرم ادراریتناسلی |
۵۰+ |
محدود تا متوسط |
| درد کمربند لگنی بارداری |
بارداری |
متوسط |
| دیاستاز رکتوس |
پس از زایمان |
محدود |
| درد مزمن لگن (زن و مرد) |
۲۰ تا ۶۰ |
محدود تا متوسط |
| یبوست عملکردی |
همه |
متوسط (بیوفیدبک) |
| بیاختیاری بعد از پروستاتکتومی |
مردان ۵۵+ |
متوسط |
| نقش کف لگن در اختلال نعوظ |
مردان ۵۰+ |
محدود |
۲-۵. قلبیریوی و متابولیک
| شرایط |
شواهد |
| بازتوانی قلبی |
قوی |
| نارسایی قلب |
قوی |
| فشار خون بالا |
قوی |
| COPD (بازتوانی ریوی) |
قوی |
| بیماری شریان محیطی (لنگش) |
قوی (پیادهروی نظارتشده) |
| کووید طولانی |
محدود تا متوسط؛ احتیاط در بدتر شدن پس از فعالیت (PEM) |
| دیابت نوع ۲ و پیشدیابت |
قوی |
| سندرم متابولیک |
قوی |
| چاقی |
متوسط؛ کاهش وزن با ورزش بهتنهایی کم است |
| کبد چرب (MASLD) |
متوسط |
| پیشگیری از پای دیابتی |
متوسط |
۲-۶. انکولوژی
| شرایط |
شواهد |
| سرطان پستان (شانه و خستگی) |
قوی برای خستگی و عملکرد |
| لنفادم (درمان ضد احتقانی کامل، CDT) |
متوسط |
| خستگی سرطان |
قوی |
| نوروپاتی شیمیدرمانی |
محدود تا متوسط |
| سرطان پروستات و سر و گردن |
متوسط |
۲-۷. اطفال (برای نوهها و مراقبان)
| شرایط |
شواهد |
| تورتیکولی مادرزادی |
قوی (رهنمود APTA) |
| فلج مغزی |
متوسط |
| تأخیر رشد حرکتی |
متوسط |
| پلاژیوسفالی |
متوسط |
| DCD (ناهماهنگی حرکتی) |
متوسط |
| اسپینا بیفیدا، سندرم داون |
متوسط |
| اسکولیوز نوجوانان |
محدود تا متوسط |
| دوشن |
محدود |
| راه رفتن روی پنجه |
محدود |
| آسیبهای رشدی ورزشی (اسگود، سیور) |
متوسط |
۳. آزمونهای معتبر خودسنجی یا با کمک خانواده
هر آزمون در سایت پنج جزء دارد:
1. چه میسنجد و چه نمیسنجد
2. پیششرط ایمنی
3. امتیازدهی خودکار
4. تفسیر سبز، زرد یا قرمز
5. اقدام بعدی
| آزمون |
میسنجد |
نقطهٔ برش |
مجوز وب تجاری |
ایمنی |
| سه پرسش STEADI |
خطر افتادن |
هر «بله» = خطر |
رایگان (CDC) |
بیخطر |
| Stay Independent (۱۲ گویه) |
خطر افتادن |
≥۴ = خطر |
رایگان (CDC) |
بیخطر |
| TUG |
تحرک |
≥۱۲ ثانیه = خطر افتادن |
رایگان |
همراه لازم |
| ۳۰ ثانیه برخاستن از صندلی |
قدرت پا |
زیر نُرم سنی؛ مثلاً ۷۰ تا ۷۴ سال: مرد <۱۲، زن <۱۰ |
رایگان |
صندلی چسبیده به دیوار؛ همراه |
| تعادل ۴ مرحلهای |
تعادل ایستا |
ناتوانی در ۱۰ ثانیه حالت پاشنهجلویپنجه = خطر |
رایگان |
همراه کنار فرد |
| راه رفتن ۴ متری |
عملکرد کلی |
>۵ ثانیه = غیرطبیعی |
رایگان |
همراه |
| SARC-F |
سارکوپنی |
≥۴ (اختصاصی، حساسیت پایین)؛ برخی مطالعات ≥۲ را پیشنهاد میکنند |
منتشرشده |
بیخطر |
| قدرت پنجه |
قدرت عضله |
مرد <۲۷ کیلوگرم، زن <۱۶ کیلوگرم (EWGSOP2) |
رایگان |
دستگاه کالیبره |
| ۵ بار برخاستن |
قدرت پا |
>۱۵ ثانیه |
رایگان |
همراه |
| FRAIL |
فرسودگی |
۳ تا ۵ فرسوده؛ ۱ تا ۲ پیشفرسوده |
استعلام شود |
بیخطر |
| SAGE |
اختلال شناختی خفیف |
طبق راهنمای رسمی |
رایگان برای استفادهٔ بالینی و آموزشی غیرتجاری؛ سایت تجاری مجوز لازم دارد |
نتیجه فقط «نیاز به بررسی» |
| MoCA |
اختلال شناختی |
— |
آموزش و گواهی ۱۲۵ دلار |
در سایت اجرا نشود |
| پرسشنامهٔ ۹ گویهای Tanner |
علائم پارکینسونیسم |
وزندهی Duarte 1995 |
استعلام شود |
فقط آگاهی |
| PHQ-9 |
افسردگی |
۵/۱۰/۱۵/۲۰؛ غربالگری ≥۱۰ (نسخهٔ فارسی در بیماران قلبی ≥۷) |
رایگان، بدون اجازه |
گویهٔ ۹ باید پیام اورژانسی فوری نشان دهد |
| GAD-7 |
اضطراب |
۵/۱۰/۱۵؛ غربالگری ≥۱۰ |
رایگان |
بیخطر |
| PSQI |
خواب |
>۵ = خواب ضعیف |
مجوز پولی دانشگاه پیتسبورگ |
— |
| STOP-Bang |
آپنهٔ خواب |
≥۳ |
استعلام شود |
ارجاع پزشکی |
| STarT Back |
خطر مزمن شدن کمردرد |
کم، متوسط، زیاد |
دانشگاه Keele؛ STarT MSK تجاری ۱۰۰ پوند برای هر سایت در سال |
بیخطر |
| Oswestry |
ناتوانی کمر |
۰ تا ۱۰۰٪ |
Mapi؛ تجاری پولی |
— |
| NDI |
ناتوانی گردن |
۰ تا ۵۰ |
Mapi؛ تجاری ممکن است پولی باشد |
— |
| KOOS/HOOS |
زانو و لگن |
بدون برش تشخیصی |
Mapi؛ تجاری پولی |
— |
| QuickDASH |
اندام فوقانی |
۰ تا ۱۰۰ |
۱٬۲۵۰ دلار سال اول |
— |
| ICIQ-UI SF |
بیاختیاری |
۰ تا ۲۱ |
مجوز ICIQ |
بیخطر |
| FINDRISC |
خطر دیابت |
<۷ کم؛ ۷ تا ۱۱؛ ۱۲ تا ۱۴؛ ۱۵ تا ۲۰ بالا؛ >۲۰ خیلی بالا |
اجازه از ADA |
دقت در ایران متوسط (AUC ۰٫۶۲ تا ۰٫۷۷) |
| OST |
خطر پوکی استخوان |
(وزن منهای سن)×۰٫۲؛ >۱- کم، ۱- تا ۴- متوسط، <۴- زیاد |
فرمول منتشرشده |
در ایران ضعیف؛ فقط آگاهی |
| ۶ دقیقه پیادهروی |
ظرفیت عملکردی |
نُرم سنی |
رایگان |
فقط با تأیید پزشک در بیماری قلبیریوی |
| پله ۲ دقیقهای |
استقامت |
نُرم Rikli & Jones |
رایگان |
همراه |
| PAR-Q+ |
ایمنی شروع ورزش |
هر «بله» = مشورت پزشکی |
رایگان با ذکر منبع |
پیش از همهٔ برنامهها |
آزمونهایی که نباید در خانه یا سایت اجرا شوند
- MoCA و MMSE: آزماینده و مجوز لازم دارند.
- Berg Balance Scale کامل: فقط در کلینیک.
- تعادل با چشم بسته یا روی یک پا: برای افراد با سابقهٔ افتادن، پارکینسون یا نوروپاتی شدید فقط با همراه.
- آزمون ورزشی بیشینه یا ۶ دقیقه: نه در بیماری قلبی یا فشار خون کنترلنشده.
- تستهای تحریکی ارتوپدی: مثل تست منیسک و رباط.
- Dix-Hallpike و Epley: نه بدون آموزش و همراه.
- هر آزمونی که درد شدید بدهد: متوقف شود.
۴. زمینهٔ ایران
| شرایط |
داده |
منبع |
| آرتروز زانو |
۱۵٫۵٪ در COPCORD ایران (آرتروز کل ۱۶٫۹٪)؛ روستاها ۱۹٫۳۴٪؛ کوهورت آذر: زنان ۵۱٫۸٪ و مردان ۳۸٫۴٪ |
Davatchi 2016، doi:10.1111/1756-185X.12809 |
| درد در ۵۰+ |
زانو ۵۷٫۴٪ و کمر ۵۴٫۳٪ (کرمانشاه)؛ زانو در زنان ۶۵٫۹٪ |
PMC7017604 |
| کمردرد |
۱۵٫۷٪ (COPCORD)؛ شیوع طول عمر ۲۵٫۲٪ در PERSIAN (۱۶۳٬۷۷۰ نفر) |
doi:10.1016/j.amsu.2022.103243 |
| پوکی استخوان |
زنان یائسه: پوکی ۳۳٫۷٪ و استئوپنی ۴۷٫۶٪ (۲۶ مطالعه، ۶٬۷۳۵ نفر) |
Eghbali 2022، doi:10.1177/11795441211072471 |
| دیابت |
۱۴٫۱۵٪ بزرگسالان ۲۵+ (افزایش از ۱۰٫۸۵٪ در ۲۰۱۶)؛ پیشدیابت ۲۴٫۸۱٪ (STEPS 2021) |
STEPS 2021؛ Ameli و همکاران، J Diabetes Metab Disord 2023 |
| سکته |
بروز استانداردشده ۲۰۱٫۴ در ۱۰۰ هزار نفر در سال (قم)؛ میانگین سن ۶۸؛ مرگ ۲۸ روزه ۱۹٫۶٪ |
Qom Incidence of Stroke Study 2022 |
| پارکینسون |
۲۶۱٫۱ در ۱۰۰ هزار نفر بالای ۵۰ سال (از روی نسخههای دارویی)؛ شیوع استانداردشده ۱۹۹۰ تا ۲۰۲۱: +۳۳٫۲٪ |
Neurol Sci 2025 (GBD) |
| بیماریهای عصبی |
۳۵٫۲ میلیون نفر در ۲۰۲۱ |
GBD 2021 Iran |
| کبد چرب |
دادهٔ ملی در این پژوهش استخراج نشد |
— |