در یک نگاه
- آرتروز یعنی تغییر تدریجی کل مفصل، نه فقط «ساییدگی غضروف».
- تمرین تقویتی و هوازی اولین و مؤثرترین درمان در رهنمودهای معتبره.
- کاهش وزن، حتی کم، فشار روی زانو رو کم میکنه.
آرتروز زانو چیه؟
آرتروز زانو شایعترین بیماری مفصلی بعد از ۵۰ سالگیه. در این بیماری غضروف، استخوان زیر غضروف، پردهی مفصلی و عضلات اطراف زانو همه تغییر میکنن. نتیجهاش درد هنگام پله و راه رفتن، خشکی بعد از نشستن طولانی و گاهی تورمه. خبر خوب اینه که شدت درد همیشه با عکس رادیولوژی همخوانی نداره؛ خیلیها با عکس «بد» زندگی فعالی دارن.
چه کسانی بیشتر درگیر میشن؟
در مطالعات COPCORD ایران، آرتروز زانو حدود ۱۵ درصد بزرگسالان رو درگیر کرده و در زنان، بهخصوص بعد از یائسگی، بیشتر دیده میشه. سن، اضافهوزن، آسیب قبلی زانو، ضعف عضلهی چهارسر و کارهای سنگین مکرر با بیشتر شدن خطر ارتباط دارن.
علتها
آرتروز یک علت واحد نداره. ترکیبی از سن، ژنتیک، وزن، آسیبهای قبلی و ضعف عضلات باعث میشه مفصل نتونه بار روزمره رو بهخوبی تحمل کنه. عضلهی چهارسر ران مثل یک ضربهگیر عمل میکنه؛ وقتی ضعیف بشه، فشار بیشتری مستقیم به مفصل میرسه.
نکتهی علمی: بیشتر عوامل خطر بالا با بیماری «ارتباط» دارن؛ این به این معنی نیست که حتماً «علت» قطعیاند.
علائم رایج
- درد هنگام پله، بهخصوص پایین اومدن
- خشکی صبحگاهی کمتر از ۳۰ دقیقه، یا بعد از نشستن طولانی
- صدای خرتخرت هنگام حرکت
- تورم گاهبهگاه
- سختی بلند شدن از زمین یا صندلی کوتاه
علائم هشدار: فوراً به پزشک مراجعه کن
- زانوی داغ، قرمز و متورم همراه با تب
- ناتوانی ناگهانی در تحمل وزن بعد از ضربه
- قفل شدن واقعی زانو که باز نمیشه
- درد شدید شبانه که با استراحت بهتر نمیشه
درمانها و سطح شواهد
| درمان | سطح شواهد | توضیح |
|---|---|---|
| تمرین تقویتی (چهارسر و لگن) | قوی | پایهی درمان؛ حداقل ۸ تا ۱۲ هفته |
| فعالیت هوازی (پیادهروی، دوچرخهی ثابت، آب) | قوی | ۱۵۰ دقیقه در هفته، تدریجی |
| آموزش و مدیریت وزن | قوی | کاهش ۵ تا ۱۰ درصد وزن هم کمک میکنه |
| داروهای ضدالتهاب موضعی | متوسط | با نظر پزشک |
| تزریق کورتون | متوسط (کوتاهمدت) | برای دورههای درد شدید، با نظر پزشک |
| TENS و دستگاهها | محدود | جایگزین تمرین نیست |
| جراحی تعویض مفصل | مؤثر در موارد پیشرفته | وقتی درمانهای دیگه جواب ندادن |
سطح شواهد جمعبندی ما از رهنمودهای بالینی و مرورهای علمی منابع زیره، نه درجهبندی رسمی.
تمرینهای شروع
این تمرینها برای بیشتر افراد بیخطرن. اگه درد تیز داشتی، بیحسی یا سرگیجه گرفتی، متوقف کن. قانون درد: درد حین تمرین تا ۳ از ۱۰ معمولاً قابلقبوله، به شرطی که تا صبح فردا به حالت قبل برگرده.

بلند شدن از صندلی
- صندلی رو به دیوار تکیه بده که سُر نخوره.
- لبهی صندلی بشین، پاها به اندازهی عرض لگن و صاف روی زمین.
- دستها رو ضربدری روی سینه بذار (اگه سخته، از دستهی صندلی کمک بگیر).
- کمی به جلو خم شو، از پاشنه فشار بیار و کامل بایست.
- آروم و کنترلشده، در ۳ ثانیه بشین.
- عضلهی هدف
- چهارسر ران، باسن (سرینی بزرگ)
- هدف کاربردی
- راحت بلند شدن از صندلی، توالت و ماشین
- مقدار
- ۲ تا ۳ ست ۸ تا ۱۲ تکرار، ۶۰ تا ۹۰ ثانیه استراحت، هفتهای ۲ تا ۳ روز
- پیشرفت
- صندلی کوتاهتر، بدون کمک دست، بعد با یک دمبل سبک جلوی سینه
- اشتباهات رایج
- زانوها به داخل جمع میشن؛ زانو باید همجهت انگشت دوم پا باشه
- با شتاب و ضربه میشینی
- نفس رو حبس میکنی
- احتیاط
- اگه بعد از تعویض لگن هستی، ارتفاع صندلی رو طبق دستور جراحت انتخاب کن. سرگیجه هنگام ایستادن یعنی آهستهتر.

صاف کردن زانو در حالت نشسته
- صاف روی صندلی بشین و لبهی صندلی رو بگیر.
- یک پا رو آروم بالا بیار تا زانو صاف بشه؛ مچ پا رو به سمت خودت بکش.
- ۳ ثانیه نگه دار و ران رو سفت کن.
- در ۳ ثانیه پایین بیار. بعد پای دیگه.
- عضلهی هدف
- چهارسر ران
- هدف کاربردی
- قدرت زانو برای راه رفتن و پله
- مقدار
- ۲ تا ۳ ست ۱۰ تا ۱۵ تکرار هر پا
- پیشرفت
- وزنهی مچ نیم تا ۲ کیلو، یا کش دور مچ و پایهی صندلی
- اشتباهات رایج
- پرت کردن پا به جای حرکت کنترلشده
- خم شدن به عقب و قوز کردن
- احتیاط
- درد خفیف (تا ۳ از ۱۰) که تا فردا صبح برمیگرده به حالت قبل، معمولاً قابل قبوله. درد تیز یعنی توقف.

پل باسن
- به پشت دراز بکش، زانوها خم و کف پاها روی زمین به اندازهی عرض لگن.
- شکم رو کمی سفت کن.
- باسن رو بالا بیار تا شونه، لگن و زانو در یک خط باشن.
- ۳ ثانیه نگه دار و آروم پایین بیا.
- عضلهی هدف
- سرینی بزرگ، همسترینگ
- هدف کاربردی
- لگن قویتر، فشار کمتر روی کمر و زانو
- مقدار
- ۲ تا ۳ ست ۸ تا ۱۲ تکرار
- پیشرفت
- نگه داشتن ۱۰ ثانیهای، بعد پل با یک پا
- اشتباهات رایج
- قوس زیاد کمر به جای بالا آوردن باسن
- فشار آوردن روی گردن
- احتیاط
- اگه دراز کشیدن به پشت برات سخته یا سرگیجه داری، کنار تخت و با کمک انجامش بده.

کشش ساق کنار دیوار
- رو به دیوار بایست، دستها روی دیوار.
- یک پا عقب، زانو صاف و پاشنه روی زمین.
- زانوی جلو رو خم کن و بدن رو به دیوار نزدیک کن تا کشش ساق رو حس کنی.
- ۳۰ ثانیه نگه دار.
- عضلهی هدف
- عضلهی ساق و تاندون آشیل
- هدف کاربردی
- کم کردن درد پاشنه و قدمهای اول صبح
- مقدار
- ۳ بار هر پا، ۲ بار در روز
- پیشرفت
- همین کشش با زانوی عقب کمی خم (برای عضلهی عمقی ساق)
- اشتباهات رایج
- بلند شدن پاشنهی عقب
- چرخیدن پا به بیرون

پیادهروی تند
- با ۵ دقیقه آرام گرم کن.
- سرعت رو برسون به جایی که میتونی حرف بزنی ولی نمیتونی آواز بخونی.
- دستها رو آزاد تاب بده، نگاه به روبهرو.
- ۵ دقیقه آرام سرد کن.
- عضلهی هدف
- قلب و عروق، عضلات پا
- هدف کاربردی
- انرژی بیشتر، قند خون بهتر، سلامت کبد
- مقدار
- هدف: ۱۵۰ دقیقه در هفته (مثلاً ۳۰ دقیقه، ۵ روز). شروع از ۱۰ دقیقه هم ارزش داره
- پیشرفت
- هر هفته ۵ دقیقه بیشتر؛ ۱۰ دقیقه پیادهروی بعد از غذا برای قند خون مفیده
- اشتباهات رایج
- شروع خیلی تند و خسته شدن
- کفش نامناسب
- احتیاط
- درد قفسهی سینه، تنگی نفس غیرعادی یا سرگیجه یعنی توقف و مراجعه.
اشتباهات رایج
- استراحت کامل؛ عضله ضعیفتر و درد بیشتر میشه
- تمرین فقط وقتی درد نداری؛ درد خفیف قابلقبول معمولاً بیخطره
- توقف تمرین بعد از ۲ هفته؛ اثر واقعی بعد از ۸ تا ۱۲ هفته دیده میشه
سؤالهای رایج
زانوی آرتروزی رو باید استراحت داد؟
نه. حرکت منظم و تمرین تقویتی درد رو کم و عملکرد رو بهتر میکنه. فقط در دورههای تورم شدید، شدت تمرین رو موقتاً کمتر کن.
نماز خوندن برای زانوی آرتروزی ضرر داره؟
خم کردن کامل زانو برای بعضیها دردناکه. خوندن نماز روی صندلی یا استفاده از چهارپایهی کوتاه گزینهی رایجیه. با تقویت عضلات، خیلیها دوباره راحتتر میتونن بشینن.
مکملها مثل گلوکزامین کمک میکنن؟
شواهد برای اثر قابلتوجه ضعیف و متناقضه و رهنمودهای معتبر معمولاً توصیهشون نمیکنن.
کی باید جراحی کنم؟
وقتی با چند ماه تمرین منظم، کاهش وزن و درمان دارویی، درد و محدودیت هنوز زندگیت رو مختل کرده. تصمیمش با جراح ارتوپده.
منابع
- Fransen M, McConnell S, Harmer AR, et al. Exercise for osteoarthritis of the knee. Cochrane Database Syst Rev. 2015;(1):CD004376. https://doi.org/10.1002/14651858.CD004376.pub3
- Bannuru RR, Osani MC, Vaysbrot EE, et al. OARSI guidelines for the non-surgical management of knee, hip, and polyarticular osteoarthritis. Osteoarthritis Cartilage. 2019;27(11):1578-1589. https://doi.org/10.1016/j.joca.2019.06.011
- NICE guideline NG226. Osteoarthritis in over 16s: diagnosis and management. 2022. https://www.nice.org.uk/guidance/ng226
- Davatchi F, et al. Prevalence of musculoskeletal disorders in Iran: COPCORD studies. Int J Rheum Dis. 2016. https://doi.org/10.1111/1756-185X.12809
